[Science News] – Stap terug in de 19e eeuw: De verborgen schatten van Plantentuin Meise

vr 24 apr

In 2013 begon Plantentuin Meise aan de ontsluiting van een uniek deel van haar herbarium: een historische economische botaniecollectie. Deze collectie verschilt sterk van een typische verzameling gedroogde planten. Het is een diverse collectie die een brug slaat tussen natuur en industrie. Een nieuwe publicatie biedt nu een uitgebreid overzicht van de fascinerende figuren die dit erfgoed hebben samengebracht en onthult een wereld waarin wetenschap, exploratie en handel samenkwamen.

De collectie omvat ongeveer 25.000 objecten, die elk een verhaal vertellen over hoe de samenleving in de 19e eeuw de natuur zag als een bron van welvaart en gezondheid. De materialen zijn bijzonder divers: men vindt er houtstalen, textielvezels, natuurlijke kleurstoffen en looistoffen naast “exudaten” zoals gommen, harsen, wassen en latex.

Een van de meest verrassende kenmerken van deze botanische collectie is dat ze niet beperkt blijft tot planten. Voor de natuurwetenschappers van de 19e eeuw omvatte “materia medica” (de stoffen die in de geneeskunde werden gebruikt) de volledige natuurlijke wereld. Hierdoor bevat de collectie ook specimens van dierlijke en minerale oorsprong, zoals fragmenten van “eenhoorn” (narwaltand), oesterparels, leeuwenklauwen en zelfs uranium en kobalt.

De collectie is onderverdeeld in drie historische deelcollecties, die elk een andere periode van wetenschappelijke activiteit vertegenwoordigen:

De von Martius-collectie (1821–1868): samengesteld door Carl von Martius, de geroemde “vader van de palmen”, wiens omvangrijke herbarium de eerste grote aanwinst voor de Plantentuin was.
De collectie van de Rijksplantentuin (1856–1958): materiaal verzameld tijdens de periode dat de Plantentuin in Brussel gevestigd was, en dat de groeiende Belgische interesse in mondiale landbouw en koloniale hulpbronnen weerspiegelt.
De van Heurck-collectie (begin 19e eeuw–1876): een grote en diverse privécollectie uit Antwerpen met zeldzame farmaceutische curiosa en industriële producten.
Dit erfgoed getuigt van een “boeiende geschiedenis van samenwerkingen”. Het werd opgebouwd door een wereldwijd netwerk van wetenschappers, ontdekkingsreizigers en onafhankelijke verzamelaars uit alle lagen van de bevolking. Of het nu ging om een Zwitserse consul in Brazilië of een missionaris in Suriname, deze bijdragers werden gedreven door een gedeelde fascinatie voor de uiteenlopende toepassingen van plantaardige grondstoffen.

Zelfs vandaag bevatten deze 150 jaar oude potten meer dan alleen historische waarde. De gecombineerde kennis en inspanningen van deze bijdragers hebben geleid tot een collectie die op levendige wijze de diverse toepassingen van planten in die periode toont. Ook vandaag heeft deze kennis het potentieel om bij te dragen aan de verkenning van nieuwe of herontdekte toepassingen van planten en plantaardige producten.

Referentie: Leyman, V. & Leliaert, F. (2025). Origins of and Key Contributors to the Economic Botany Collection of Meise Botanic Garden. Proceedings of the Royal Academy for Overseas Sciences (PRAOS), 3 (2) : 337-395.